Sơ lược về văn minh La Mã cổ đại

Lướt qua lịch sử thế giới cổ đại, về những nền văn minh, những đế quốc hùng mạnh nhưng khi đọc đến Hy Lạp và La Mã, chúng ta đều phải sững lại trước những di sản mà nó để lại, về chính trị, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật,... đều có quy mô và tầm vóc vượt lên trên tất cả những nền văn minh trước đó. Engels trong tác phẩm Chống Dühring có nói: Không có cơ sở của văn minh Hy Lạp và đế quốc La Mã thì cũng không có châu Âu hiện đại được. Những di sản của văn minh Hy-La đã vượt qua những biến động chính trị và văn hóa khắc nghiệt của thời Trung cổ để rồi được khôi phục trong thời Phục hưng và được  gìn giữ, bảo tồn, cùng với Kitô giáo trở thành trụ cột của văn hóa phương Tây.

Bản đồ trung tâm thành phố Roma dưới thời kì Đế quốc La Mã

Vua Charlemagne người Frank được
Giáo hoàng Lêô III phong hiệu Hoàng
đế của người La Mã năm 800 CN
(tranh thế kỷ XV)

Trong đó, La Mã nổi lên như một siêu cường của thế giới, khởi đầu từ thế kỷ VIII TCN ( năm 753 TCN theo huyền thoại ) cho tới năm 476 CN khi vị hoàng đế cuối cùng của đế quốc phía Tây bị phế truất. Nếu tính cả thời gian tồn tại của đế quốc Đông La Mã thì còn lâu hơn nữa, tới tận cuối thế kỷ XV ( năm 1453 với sự kiện thành phố Constantinopolis rơi vào tay người Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman ). Mặc dù đế quốc phía Tây đã sụp đổ, nhưng ngôi vị Hoàng đế La Mã vẫn còn ám ảnh nhiều bậc quân chủ của các quốc gia châu Âu sau này. Người Đông La Mã ( Byzantine ) vẫn tự gọi mình là Basileia tôn Rhōmaiōn ( tiếng Hy Lạp của Đế quốc La Mã ) ngay cả khi họ đã Hy Lạp hóa. Người Frank và người Đức lập ra cái gọi là Đế quốc La Mã thần thánh, cũng tự thêm cho mình những danh hiệu Latinh như Imperator và Augustus. Người Nga tự xưng mình là Roma thứ Ba, và gọi hoàng đế của họ là Tsar hoặc Czar, lấy ý từ danh hiệu Caesar. Người cuối cùng nung nấu ý tưởng về một đế quốc La Mã mới có lẽ vị tướng nổi tiếng Napoléon Bonaparte của nước Pháp, với những biểu tượng đại bàng trên các cờ hiệu gợi nhớ đến những quân đoàn lê dương của La Mã.

Tượng bán thân nhà thơ Virgil, tên thật là Publius Vergillius Maro,  tác giả trường ca Aeneid nổi tiếng (70 - 19 TCN)     Phiên bản La Mã Lực sỹ ném đĩa của Myron (nhà điêu khắc Hy Lạp thế kỷ V TCN)                   Marcus Tullius Cicero (106 - 43 TCN), chính khách, nhà hùng biện, nhà triết học theo chủ nghĩa chiết trung. Những ảnh hưởng của văn minh La Mã đến văn hóa phương Tây đâu chỉ có vậy. Dấu ấn La Mã hiện diện khắp các lĩnh vực, từ khoa học, kỹ thuật đến nghệ thuật, kiến trúc. Người La Mã là những kỹ sư, kiến trúc sư, nhà điêu khắc toàn tài. Họ kế thừa và phát triển những tinh hoa của người Hy Lạp và phát triển nó đến mức toàn diện. Horatius nói: Người Hy Lạp bị người La Mã chinh phục, nhưng những người bị chinh phục ấy lại chinh phục trở lại kẻ đi chinh phục mình. Người La Mã xây nên những thành phố, với những quảng trường, đền thờ, nhà hát, nhà tắm công cộng,  đấu trường, ... cùng những mái vòm, những khải hoàn môn đường bệ và nguy nga. Hệ thống quy hoạch, đường sá, cầu cống của La Mã vẫn hoạt động tốt ít nhất cho tới thế kỷ XIX. Về điêu khắc, đa số những bức tượng Hy Lạp nổi tiếng còn lại trong các bảo tàng lớn của thế giới ngày nay, như Doryphoros ( Lực sĩ vác giáo ) của Polykleitos, Diskobolos ( Lực sĩ ném đĩa ) của Myron,... đều được người La Mã cẩn thận sao chép lại, những tượng bán thân các danh nhân, tướng lĩnh, hoàng đế,... được bảo tồn trở thành nguồn tư liệu quý về lịch sử và nghệ thuật. Văn học, triết học, sử học La Mã có nhiều đại biểu xuất sắc mà tên tuổi họ đã trở thành bất tử, như các nhà thơ  Vergillius ( thường được biết đến với cái tên Virgil ), Horatius ( Horace ), Ovidius ( Ovid ),... các nhà sử học như Titus Livius ( Livy ), Tacitus, Suetonius, ... các nhà triết học như  Cicero, Lucretius, Seneca, Epictetus, Plotinus,... Cũng không thể không kể đến những tác gia lớn mà mỗi công trình nghiên cứu của họ trở thành bản lề của các ngành khoa học hiện đại, như De architectura ( Về kiến trúc ) của Vitruvius, Geographia của Ptolemaeus , Naturalis Historia ( Lịch sử tự nhiên ) của Plinius Già, những nghiên cứu về y học và giải phẫu của Galenus,...Luật La Mã trở thành cơ sở của nhiều bộ luật hiện đại. Nhiều truyền thuyết, sự kiện về lịch sử La Mã trở thành đề tài của nhiều tác phẩm hội họa.   Tranh Cái chết của Caesar, của họa sỹ Ý Vincenzo Camuccini, lấy đề tài từ một sự kiện nổi tiếng: nhà độc tài Julius Caesar bị ám sát vào ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN. Bìa cuốn Những nguyên lý toán học của triết học tự nhiên của Newton viết bằng tiếng Latinh, xuất bản năm 1687 Tiếng Latinh, ngôn ngữ chính thức của người La Mã, vẫn được sử dụng ở đế quốc phía Đông cho tới thế kỷ thứ VII,  là ngôn ngữ chính thức của Giáo hội Công giáo Rôma, và là ngôn ngữ quốc tế (lingua franca) được sử dụng trong các văn bản khoa học ít nhất tới thế kỷ XVIII khi nó dần bị thay thế bởi tiếng Anh. Ngày nay, ngoại trừ các văn bản trong phạm vi tôn giáo, chúng ta chỉ còn bắt gặp tiếng Latinh thông qua các danh pháp khoa học được quy định cho các loài sinh vật. Bảng chữ cái ABC (ban đầu 24 chữ, sau thành 26 chữ) mà chúng ta sử dụng ngày nay chính là bảng ký tự tiếng Latinh của người La Mã cổ. Nhiều ngôn ngữ châu Âu hiện đại như tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Ý,... có nguồn gốc từ tiếng Latinh. Nhà độc tài Julius Caesar (100 - 44 TCN) Một câu hỏi đặt ra cho chúng ta là tại sao La Mã từ một khu định cư nhỏ ven bờ sông Tevere ( Tiber ) lại có thể phát triển đến một đế quốc trải dài từ Anh quốc cho tới thượng nguồn sông Euphrates và phát triển thịnh vượng trong nhiều thế kỉ? Lí do mà người La Mã đưa ra nghe có vẻ thật hài hước: Đó là để tự vệ. Thành Roma nằm ở giữa trung tâm Địa Trung Hải là nơi đứng giữa những dân tộc hùng mạnh trước đó: Etruria, Hy Lạp, Carthage,... La Mã tiếp thu văn hóa của những dân tộc này, nhưng cũng ý thức được việc phòng vệ trước những kẻ thù đe dọa họ, do đó không còn cách nào khác phải mở rộng lãnh thổ. Những người dân La Mã luôn đặt lòng dũng cảm, kỷ luật, chấp hành luật pháp và trung thành với tổ quốc lên trên hết. Tất nhiên, sự trỗi dậy và bành trướng của La Mã cũng gặp phải những đối thủ đáng gờm: người Gaul cướp phá Roma năm 390 TCN, chiến tranh với vua Pyrrhus của Epirus hay vị tướng lừng danh Hannibal của Carthage trong các cuộc chiến tranh Punic. Tuy nhiên những thắng lợi quân sự trước những đối thủ này đã đem về cho La Mã các tỉnh mới với những nguồn lợi kinh tế to lớn, thúc đẩy sự giao thoa văn hóa, đặc biệt là văn hóa Hy Lạp từ Macedonia các quốc gia bị Hy Lạp hóa sau những cuộc chinh phạt của Alexander Đại đế. Vàng bạc, nô lệ, vật phẩm,... tràn về Roma ngày một nhiều. Sau cải cách quân sự của Caius Marius năm 107 TCN,  binh lính La Mã, đa phần là những người vô sản mất ruộng đất chỉ còn biết trung thành với tướng lĩnh chỉ huy vì những quyền lợi mà họ được hứa hẹn sau mỗi cuộc chiến. Đổi lại, các tướng lĩnh sử dụng quân đội để ép Viện nguyên lão chia sẻ quyền lực cho bản thân, dẫn tới những cuộc nội chiến khốc liệt.  Augustus, vị hoàng đế đầu tiên  ( 69 TCN - 14 CN ) Năm 48 TCN, Caius Julius Caesar đánh bại Cnaeus Pompeius Magnus (Pompey trong tiếng Anh) và trở thành nhà độc tài cai trị La Mã. Quyền lực to lớn mà Viện nguyên lão nhượng cho Caesar khiến cho những người cộng hòa bảo thủ tức giận và họ đã ám sát Caesar năm 44 TCN. Nội chiến lại tái diễn cho đến khi con nuôi của Caesar là Octavianus (sau gọi là Augustus) giành thắng lợi. Đứng trước tấm gương tày liếp của Caesar, ông đã khôn khéo chọn giải pháp "hòa giải", "giao lại đất nước cho Viện nguyên lão và nhân dân tự do điều hành", chỉ tự gọi mình là Đệ nhất công dân ( princeps ), nhưng vẫn tập trung quyền lực vào tay mình. Trên thực tế, La Mã đã chuyển mình sang giai đoạn đế quốc, mặc dù vẫn khoác bên ngoài chiếc áo cộng hòa.  Những cải tổ của Augustus đã tái thiết lại đất nước La Mã sau một thế kỉ dài nội chiến. Thời đại Augustus được xem như một thời đại hoàng kim cả về chính trị, kinh tế, văn hóa. Khối tiền sảnh của đền Pantheon, Roma được xây dựng lần đầu bởi quan chấp chính Marcus Agrippa dưới thời Augustus. Phần sau của ngôi đền cũ bị hỏa hoạn và được thay thế bằng khối kiến trúc hình vòm như trong hình dưới thời hoàng đế Hadrianus (năm 126 CN). Quân đội được cắt giảm, những người lính giải ngũ được phép định cư và kết hôn với các phụ nữ địa phương, đẩy mạnh tiến trình La Mã hóa các tỉnh.  Biển Địa Trung Hải và những mạng lưới đường sá giúp cho thương mại phát triến, liên kết các dân tộc và lãnh thổ lại với nhau. Augustus tiến hành xây dựng lại các đền thờ, bảo trợ cho thi ca và văn học cũng như khôi phục những giá trị đạo đức truyền thống của La Mã. Nhà thơ Virgil viết những bài thơ bất hủ ca ngợi nền hòa bình và thịnh vượng dưới thời Augustus, khẳng định hòa bình do La Mã đem lại hướng đến cả thế giới ( tiếng Hy Lạp - oikouménē ), chứ không phải chỉ cho những người chiến thắng. Tóm lại, đóng góp lớn lao của đế quốc La Mã vào tiến trình văn minh nhân loại, đó là tư tưởng về một chính quyền thống nhất, đa sắc tộc, đa tôn giáo, với quân đội hùng mạnh và nền hòa bình ổn định, vững chắc. Đó là điều kiện tiên quyết giúp cho những lĩnh vực khác của đời sống nở rộ và phát triển, trở thành chuẩn mực khi nhắc đến và có ảnh hưởng lâu dài đến thế giới.